Achter de kloosterruïne bij de abdijkerk van Varnhem hebben archeologen van het Västergötlands museum sinds 2005 opgravingen gedaan die een geheel nieuw hoofdstuk onthullen in de geschiedenis van deze streek. De vondsten dateren grotendeels uit de 10e eeuw en vertellen een fascinerend verhaal over de tijd vóórdat de monniken het grote erf Varnhem overnamen en het klooster bouwden in de 12e eeuw.

Zwedens oudste bewaard gebleven ruimte

Wat tegenwoordig Kata-boerderij wordt genoemd, vertelt een belangrijk verhaal over de overgangsperiode tussen de Vikingtijd en de Middeleeuwen, en over de tijd waarin het christendom naar Västergötland kwam.

Oudere grafheuvels in het gebied laten zien dat de geschiedenis van de boerderij teruggaat tot de ijzertijd, en de duizenden graven in de omgeving getuigen ervan dat hier al heel lang mensen hebben gewoond. Nieuwe vondsten laten zien dat hier al in de 10e eeuw christelijke begrafenissen plaatsvonden, wat ertoe heeft geleid dat de geschiedenis van Västergötland gedeeltelijk herschreven moest worden. Meerdere generaties vóórdat Olof Skötkonung rond het jaar 1000 in Husaby werd gedoopt, lijken er al christenen in Varnhem te hebben gewoond.

Gårdskerk uit de Vikingtijd

Op de plek vond men onder andere de ruïnes van een boerderijkerk uit de Vikingtijd en een christelijke begraafplaats die hier al in de 10e eeuw bestond. De kerk was oorspronkelijk van hout gebouwd maar werd kort daarna vervangen door een stenen kerk. In de kerkruïne vond men ook een crypte die mogelijk de oudst bewaarde ruimte in Zweden is.

Toen de monniken de boerderij overnamen in de 13e en 14e eeuw, lijken ze het stenen kerkgebouw opnieuw te hebben gebruikt. Er zijn aanwijzingen dat de monniken de opening tussen het koor en het schip van de kerk dichtmetselden. Het zogenaamde koor lijkt te zijn gebruikt als bronsgieterij en het schip mogelijk als woning of gastenverblijf.

Wie was Kata?

Een van de grafvondsten op de locatie had een grafsteen met runen. De inscriptie luidde: “Kättil maakte deze steen voor Kata, zijn vrouw, de zus van Torgils.”

Kata’s graf was een kist van kalksteen uit het midden van de 12e eeuw en lag direct naast de noordelijke zijde van de kerk. De ligging van het graf, de runeninscriptie, de rijk uitgevoerde kist en alle andere vondsten op de plek wijzen erop dat Kata een belangrijk persoon was met veel invloed en macht in een samenleving met internationale contacten.

Kata was 160 cm lang, stierf op een leeftijd van 30-35 jaar, maar haar skelet toonde geen tekenen van slijtage die anders gebruikelijk waren in die tijd. Haar tanden waren uitzonderlijk goed en recht. Op basis hiervan vermoedt men dat Kata in de eerste helft van de 11e eeuw de eigenares van de grote boerderij in Varnhem was. Tegenwoordig is de opgraving naar haar vernoemd.

Het uitstapje Kata gård

De kloosterkerk van Varnhem en de ruïnes op zich zijn zeker een bezoek waard, maar in 2017 werd op de plek ook een informatiecentrum geopend dat “Kata gård” heet. Het gebouw, dat de ruïne beschermt tegen weer en wind, is een indrukwekkende driehoekige tentachtige constructie van gelamineerd hout zonder wanden. Onder het dak kun je de tentoonstelling “Christelijke Vikingen in Varnhem” bekijken, die over de kerkruïne en de crypte gaat. Door glazen vloeren zijn enkele graven te zien, waaronder het graf van Kata met haar runensteen.

De kloosterkerk van Varnhem, de ruïnes en Kata gård liggen op ongeveer 4 kilometer van Valle Camping (6 minuten met de auto, 14 minuten met de fiets). Verschillende vondsten zoals de Vikingbijl, sieraden, munten en reisaltaar zijn te zien in het Västergötlands museum in Skara in de tentoonstelling “Kata en Kättil”. Daar is onder andere een reconstructie te zien van hoe Kata eruit kan hebben gezien. Het museum ligt 11 km van Valle Camping (11 minuten met de auto, 37 minuten met de fiets).

Het informatiecentrum Kata gård is geopend vanaf het voorjaar (ongeveer wanneer de kraanvogels naar Hornborgasjön komen) tot in de herfst. In de omgeving van Kata gård vinden ’s zomers regelmatig nieuwe opgravingen plaats, die tot nu toe openbaar zijn geweest zodat het publiek archeologie van dichtbij kan meemaken.

Bezoek de website van Kata gård of het Västergötlands museum voor actuele openingstijden en informatie over rondleidingen en dergelijke.